Zielarki z dawnego Biłgoraja. Ludowa mądrość Roztocza i Puszczy Solskiej

 W odróżnieniu od szeptuch z północno-wschodniej Polski, zielarki biłgorajskie nie opierały swojej działalności na rozbudowanych zaklęciach. Ich praktyka była bardziej pragmatyczna, zakorzeniona w obserwacji przyrody, doświadczeniu i religijności ludowej. Modlitwa towarzyszyła leczeniu, lecz główną rolę odgrywały zioła, maści i napary.

Las jako apteka 

Bliskość Puszczy Solskiej dawała zielarkom dostęp do bogactwa roślin leczniczych. Zbieranie ziół było czynnością obwarowaną zasadami: liczył się czas, pogoda, a nawet pora dnia. Szczególne znaczenie miały:

noc świętojańska, gdy zioła miały największą moc,

poranki po rosie,

dni świąteczne związane z kalendarzem kościelnym.

Do najczęściej używanych roślin należały:

dziurawiec – na smutek, "nerwy" i rany,

piołun i bylica – przeciw "złemu" i chorobom żołądka,

rumianek i lipa – na gorączkę i przeziębienia,

mięta – na bóle brzucha,

tatarak – do okadzania i leczenia chorób skórnych,

jałowiec i żywica sosnowa – do dezynfekcji i okładów.

Zioła suszono na strychach, w stodołach lub pod powałą chaty. Każda zielarka miała własny zestaw roślin i własne proporcje – często pilnie strzeżone.

Leczenie ciała i codziennych dolegliwości

Zielarki z Biłgoraja zajmowały się leczeniem tego, co było najbliższe życiu codziennemu:

gorączek i infekcji,

bólu zębów,

chorób kobiecych,

problemów dziecięcych (kolki, płaczliwość, "przestrach"),

ran, oparzeń i ukąszeń,

chorób skóry, w tym tzw. "róży".

Stosowano napary, okłady, nacierania, a także kąpiele ziołowe. W wielu przypadkach była to jedyna dostępna pomoc medyczna, szczególnie w XIX i na początku XX wieku.

Wiara, symbolika i ochrona 

Choć zielarki nie były czarownicami, ich działalność miała także wymiar symboliczny. Niektóre zioła chroniły dom i rodzinę:

piołun wieszany nad drzwiami,

wianki z bylicy i ruty,

kadzidła z jałowca.

Zielarka mogła pomóc w przypadku "złego spojrzenia", lęku czy długotrwałego osłabienia. Często towarzyszyła temu modlitwa, znak krzyża lub odwołanie do świętych – element typowy dla religijności ludowej Lubelszczyzny.

Społeczna rola zielarki 

Zielarka była osobą szanowaną, choć czasem budzącą dystans. Mieszkańcy wsi zwracali się do niej w sytuacjach, gdy zawodziła zwykła pomoc. Nie była jednak postacią publiczną ani widowiskową – działała cicho, dyskretnie, często bez zapłaty lub za symboliczny dar.

Etnografowie opisują zielarki jako strażniczki lokalnej wiedzy, łączące doświadczenie, obserwację natury i wiarę. Ich praktyki nie były postrzegane jako magia, lecz jako część codziennego porządku świata.

Dziedzictwo, które zanika 

Wraz z rozwojem medycyny i zmianami społecznymi tradycja zielarska zaczęła zanikać. Część wiedzy przetrwała w domowych recepturach, część w zapiskach etnograficznych. Dziś coraz częściej wraca się do tych praktyk jako elementu dziedzictwa kulturowego regionu.

Zielarki z dawnego Biłgoraja nie były legendą ani mitem. Były odpowiedzią na potrzeby ludzi żyjących blisko lasu i natury – kobietami, które znały rytm przyrody i potrafiły z niego korzystać.