Z nazwiskiem Jana Świeżego zetknąłem się po raz pierwszy podczas lektury książki Krzysztofa Garbacza "Na szlaku biłgorajskich kapliczek i krzyży przydrożnych" (Zielona Góra 2009). Egzemplarz tej publikacji kupiłem przed laty w niewielkiej księgarni mieszczącej się nieopodal biłgorajskiego oddziału ZUS-u, pomiędzy siedzibą tej instytucji a starostwem powiatowym. Choć księgarnia już nie istnieje, samo odkrycie książki okazało się początkiem moich zainteresowań historią i dziedzictwem regionu.
Wzmianki o Świeżym w książce Garbacza
Publikacja Garbacza uchodzi dziś za jedno z najważniejszych opracowań poświęconych przydrożnym kapliczkom i krzyżom Ziemi Biłgorajskiej. Autor z dużą starannością przedstawił dzieje poszczególnych obiektów, osadzając je w szerszym kontekście historycznym i kulturowym. Dzięki temu książka jest nie tylko cennym źródłem wiedzy dla miłośników lokalnej historii, ale także wartościowym punktem wyjścia dla osób rozpoczynających własne badania nad dziedzictwem regionu.
To właśnie na jej kartach po raz pierwszy natrafiłem na wzmianki o Janie Świeżym – malarzu, etnografie i badaczu kultury ludowej. Jak wynika z przywoływanych przez Garbacza informacji, w latach 1932–1939 prowadził on badania terenowe również na obszarze Ziemi Biłgorajskiej. Odwiedzał między innymi Ciosmy, Sól i Banachy, dokumentując znajdujące się tam krzyże, kapliczki oraz inne przejawy lokalnej kultury materialnej.
Jaką spuściznę zostawił Świeży?
Materiały pozostawione przez Świeżego mają dziś wyjątkową wartość dokumentacyjną. Pozwalają zobaczyć krajobraz regionu sprzed II wojny światowej – świat, który w dużej mierze już nie istnieje. Na wykonanych przez niego fotografiach i rysunkach utrwalone zostały zarówno stare, XIX-wieczne obiekty sakralne, jak i kapliczki oraz krzyże wzniesione stosunkowo niedawno, po ogłoszeniu ukazu tolerancyjnego z 1905 roku. Dzięki jego pracy możliwe jest prześledzenie zmian zachodzących w krajobrazie kulturowym regionu oraz lepsze zrozumienie roli, jaką przydrożne obiekty sakralne odgrywały w życiu lokalnych społeczności.
Jan Świeży (1884–1962) należał do grona najwybitniejszych badaczy kultury ludowej Lubelszczyzny. Łączył działalność artystyczną, pedagogiczną i naukową, a jego wieloletnie badania terenowe w znaczący sposób przyczyniły się do poznania oraz zachowania regionalnego dziedzictwa kulturowego.
Kim był ten etnograf?
Urodził się 3 października 1884 roku w Horyńcu koło Lubaczowa. Wykształcenie artystyczne zdobywał najpierw we Lwowie, gdzie ukończył Państwową Szkołę Przemysłową ze specjalizacją w malarstwie dekoracyjnym, a następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Tam, pod kierunkiem Józefa Unierzyskiego i Wojciecha Weissa, rozwijał warsztat malarski, jednocześnie poznając idee środowiska Młodej Polski, które zwracało szczególną uwagę na znaczenie rodzimej kultury i sztuki ludowej.
Plany artystyczne przerwał wybuch I wojny światowej. Po powołaniu do wojska został skierowany do zakładu litografii wojskowej w Lublinie. Pobyt w mieście stworzył mu możliwość prowadzenia działalności artystycznej i dydaktycznej – uczestniczył w pracach konserwatorskich przy polichromiach kaplicy zamkowej oraz uczył rysunku w szkole zawodowej. Po zakończeniu wojny przez krótki czas kierował Wojskowymi Zakładami Graficznymi w Warszawie, jednak wkrótce zdecydował się poświęcić pracy nauczycielskiej. Zatrudniony był w szkołach średnich w Mińsku Mazowieckim, Sosnowcu i Krasnymstawie, by ostatecznie związać się z Lublinem, gdzie mieszkał i pracował przez kolejne dziesięciolecia.
Podczas okupacji niemieckiej utrzymywał się z pracy fotografa w Łęcznej. Po 1945 roku powrócił do działalności oświatowej jako dyrektor szkół średnich, a następnie wizytator szkolnictwa zawodowego w lubelskim kuratorium. Prowadził również zajęcia akademickie na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim oraz Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej, przekazując studentom wiedzę z zakresu sztuki ludowej i metod dokumentacji rysunkowej.
Zainteresowanie etnografią pojawiło się u Świeżego jeszcze w okresie nauki we Lwowie, kiedy uczestniczył w wyjazdach na Huculszczyznę. Podczas tych wypraw wykonywał akwarelową dokumentację pisanek, strojów i innych elementów kultury materialnej. W czasie studiów krakowskich fascynacja sztuką ludową pogłębiła się pod wpływem działalności Muzeum Przemysłowego oraz Towarzystwa "Polska Sztuka Stosowana", propagujących wykorzystanie tradycji ludowej w sztuce współczesnej.
Zajmował się nie tylko sztuką ludową, ale i także strojami ludowymi
Po osiedleniu się w Lublinie rozpoczął systematyczne badania terenowe obejmujące różne regiony Lubelszczyzny. Najważniejszym przedmiotem jego zainteresowań stały się stroje ludowe. Szczególną sławę przyniosło mu odkrycie i szczegółowe opracowanie stroju krzczonowskiego, który dzięki jego badaniom został ponownie wprowadzony do świadomości badaczy i mieszkańców regionu. Opracował również dokumentację wielu innych odmian ubiorów ludowych występujących na Lubelszczyźnie i Podlasiu, publikując liczne artykuły oraz monografie poświęcone tej tematyce.
Równolegle zajmował się praktycznym wykorzystaniem wyników swoich badań. Prowadził wykłady z kostiumologii, projektował stroje dla zespołów folklorystycznych oraz współpracował z instytucjami zajmującymi się popularyzacją kultury ludowej, między innymi z zespołem "Mazowsze", Cepelią oraz Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych. Konsekwentnie podkreślał konieczność zachowania autentycznych form tradycyjnego stroju, krytykując jego uproszczone i stylizowane wersje.
Wielkie dzieła wielkiego człowieka
Przedmiotem jego badań były również inne dziedziny twórczości ludowej, zwłaszcza pisankarstwo i rzeźba. W swoich opracowaniach zwracał uwagę na indywidualnych twórców ludowych, dowodząc, że ich dzieła nie powinny być postrzegane wyłącznie jako anonimowe wytwory tradycji. Dzięki temu przyczynił się do popularyzacji dorobku wielu regionalnych artystów.
Istotnym elementem działalności Jana Świeżego była popularyzacja wiedzy o kulturze ludowej. Organizował konkursy i wystawy, współpracował z muzeami oraz instytucjami kultury, a także angażował się w działalność licznych organizacji naukowych i społecznych. Szczególnie aktywny był w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, którego lubelski oddział przez wiele lat prowadził jako prezes, uczestnicząc również w pracach władz krajowych Towarzystwa.
Za swoją działalność naukową, społeczną i organizacyjną otrzymał liczne wyróżnienia, w tym Złoty Krzyż Zasługi, Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki oraz Nagrodę Miasta Lublina. W 1962 roku został uhonorowany honorowym członkostwem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Jan Świeży zmarł 9 października 1962 roku w Lublinie. Pozostawił bogate archiwum obejmujące rękopisy, rysunki, fotografie oraz dokumentację strojów i tkanin ludowych. Zbiory te, przechowywane obecnie w Muzeum Lubelskim, stanowią cenne źródło do badań nad kulturą tradycyjną Lubelszczyzny i do dziś są wykorzystywane przez etnografów oraz historyków sztuki.
Źródło: Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Franciszek Janusz Świeży, [W:] Etnoznawcy. Portal wiedzy o dorobku polskiej etnografii, Red. K. Ceklarz, A. W. Brzezińska, J. Koźmińska, D. Kasprzyk, etnoznawcy.pl [2026-08-05]
Komentarze (0)
Wysyłając komentarz akceptujesz regulamin serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania. Jak to zrobić dowiesz się w zakładce polityka prywatności.