Siekiera sprzed prawie 6 tysięcy lat odkryta w Potoku Górnym

Do niezwykłego odkrycia doszło 20 czerwca 2026 roku. Państwo Agnieszka i Krzysztof Obszańscy podczas plewienia tytoniu na swoim polu zauważyli nietypowy, bardzo kolorowy przedmiot kamienny. Znalezisko znajdowało się zaledwie około 7–15 centymetrów pod powierzchnią ziemi.

Przedmiot zwrócił uwagę znalazców, ponieważ podczas pracy gracką usłyszeli charakterystyczne „zazgrzytanie”. Początkowo nie wiedzieli, z czym mają do czynienia. W lipcu przesłali zdjęcia do Muzeum Ziemi Biłgorajskiej z pytaniem, czy może być to zabytek.

Muzealnicy szybko rozpoznali, że przedmiot jest neolityczną siekierką krzemienną. Zgodnie z zaleceniami odkrywcy poinformowali o znalezisku Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie.

Archeolodzy przyjechali do Potoka Górnego

11 sierpnia państwo Obszańscy przekazali konserwatorowi zabytków informację o odkryciu wraz ze zdjęciami. Następnie archeolog z Delegatury WUOZ w Zamościu skontaktował się ze znalazcami, aby ustalić termin oględzin miejsca i odebrania zabytku. 8 września archeolodzy przyjechali do Potoka Górnego. Znalazcy przekazali im odnalezioną siekierę, a następnie wspólnie udano się na miejsce jej odkrycia.

Na powierzchni pola przeprowadzono szczegółowe oględziny. Nie znaleziono jednak innych przedmiotów, które można byłoby jednoznacznie uznać za zabytki archeologiczne.

Wyjątkowy materiał – krzemień pasiasty

Badania zabytku wykazały, że jest to duża czworościenna siekiera wykonana z krzemienia pasiastego. To szczególnie interesujący materiał. Krzemień pasiasty charakteryzuje się wyjątkowym wzorem tworzonym przez białe oraz jasne i ciemnoszare smugi. Występuje naturalnie niemal wyłącznie na terenie Polski, przede wszystkim na północno-wschodnim obrzeżu Gór Świętokrzyskich.

W czasach neolitu krzemień pasiasty był pozyskiwany między innymi w rejonie dzisiejszych Krzemionek Opatowskich. Z surowca tego wykonywano narzędzia, w tym siekiery.

Odkrycie w Potoku Górnym pokazuje więc, że przedmiot wykonany z surowca pochodzącego z odległego regionu znalazł się na terenie dzisiejszego powiatu biłgorajskiego już kilka tysięcy lat temu.

Siekiera zachowała się w bardzo dobrym stanie. Jej ostrze nie posiada większych wykruszeń. Zachował się również prostokątny obuch, który został specjalnie uformowany w taki sposób, aby można było osadzić go w drewnianym lub wykonanym z poroża jelenia stylisku. Zabytek ma około 16 centymetrów długości, do 6 centymetrów szerokości i około 2,5 centymetra grubości.

Górna i dolna powierzchnia siekiery są starannie wygładzone. Ślady gładzenia widoczne są również na dolnych partiach ścianek bocznych, w pobliżu ostrza. Pozostała część powierzchni nosi ślady wcześniejszej obróbki kamienia.

Na podstawie wielkości, proporcji i typologii siekiery archeolodzy oceniają, że najprawdopodobniej została wykonana przez ludność kultury pucharów lejkowatych. Zabytek można datować na IV tysiąclecie przed naszą erą, czyli mniej więcej na okres 3800–3000 lat p.n.e. Oznacza to, że siekiera może mieć około 5–6 tysięcy lat.

Potok Górny coraz ważniejszy dla archeologów

Odkrycie ma znaczenie nie tylko ze względu na sam przedmiot. Kolejne znaleziska pokazują, że okolice Potoka Górnego i szerzej powiatu biłgorajskiego mogą kryć znacznie więcej śladów dawnego osadnictwa.

Jeszcze do niedawna obszar ten był przez archeologów postrzegany jako teren o niewielkiej liczbie śladów osadniczych z pradziejów. Przypadkowe odkrycia mieszkańców stopniowo zmieniają ten obraz.

Z samego Potoka Górnego znane są już trzy siekierki krzemienne oraz grot włóczni. Na terenie gminy Księżpol odnotowano natomiast przypadkowe odkrycia kolejnych dwóch siekierek krzemiennych. Odnaleziona w czerwcu siekiera znajduje się obecnie w dyspozycji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie – Delegatury w Zamościu. W najbliższym czasie ma zostać formalnie przekazana do Muzeum Ziemi Biłgorajskiej.