Od Poręb do Panasówki. Historia dworu

Folwark u schyłku XVIII wieku

W 1771 roku w Porębach wybudowano stodołę, oborę i szopę. Ćwierć wieku później zabudowania folwarczne były już bardziej rozbudowane. Inwentarz z 1796 roku wymienia drewniany dworek, kamienną piwnicę zagłębioną w ziemi, oborę, gumno, stodołę, spichlerz oraz węglarnię.

Do folwarku należała jedna większa niwa i dwa mniejsze pola. Uprawiano na nich żyto, pszenicę, jęczmień, grykę, nazywaną wówczas hreczką, a także owies, groch i len. W ogrodach folwarcznych rosły marchew, buraki, pasternak, kapusta i fasola. Siano zbierano z łąk noszących miejscowe nazwy: "za Mazurami", "za Paczosami" oraz "na Rakowej".

Dokumenty podają, że pola dworskie zajmowały 230 morgów i 1061 sążni, natomiast ogrody folwarczne — 2 morgi i 981 sążni. Morgi i sążnie były dawnymi jednostkami powierzchni, których dokładna wartość mogła różnić się w zależności od regionu i okresu.

Zachowany wykaz wyposażenia pokazuje, jak skromnym zapleczem dysponowało gospodarstwo. W jego skład wchodziły beczka do przewożenia wody, para kół z osią, sanie wołowe, jarzmo oraz pięć kop gontów, czyli około 300 drewnianych deszczułek służących do krycia dachów. Gonty wytwarzano między innymi w okolicach Tereszpola. Pozostałe narzędzia rolnicze przekazano do większego folwarku w Zwierzyńcu, którego Poręby były początkowo filią.

W latach 1796–1799 dzierżawcą gospodarstwa był szambelan Zawadzki. Z folwarkiem związanych było 105 gospodarzy z Tereszpola, zobowiązanych do odrabiania pańszczyzny na polach dworskich. Jej wymiar zależał od wielkości posiadanego gruntu. Chłopi pracowali na rzecz folwarku jeden dzień w tygodniu. Od powinności feudalnych zwolniony był jedynie wójt.

Murowany dwór i kolejni dzierżawcy

W pierwszej połowie XIX wieku, przed 1830 rokiem, w Porębach powstał istniejący do dziś murowany dwór. W ciągu następnych dziesięcioleci folwark wielokrotnie zmieniał dzierżawców. W dokumentach pojawiają się między innymi Przewłocki w 1845 roku, Świderski w 1847 roku, Józef Goldman około 1850 roku oraz Staniszewski około 1855 roku. W późniejszym okresie gospodarstwem zarządzali także Zaleski, Hempel i Głowacki.

Ostatnimi wieloletnimi dzierżawcami byli Karpińscy. Około 1880 roku folwark objął Adam Karpiński, a następnie jego syn Tomasz. Rodzina gospodarowała tutaj aż do 1934 roku.

Około 1850 roku wzniesiono owczarnię oraz dom dla czeladzi folwarcznej. Teren otoczono drewnianym płotem. Już w 1853 roku owczarnia spłonęła, lecz została odbudowana z cegieł sprowadzonych z cegielni w Księżpolu.

W latach sześćdziesiątych XIX wieku toczył się spór między Józefem Goldmanem i Staniszewskim a administracją Ordynacji Zamojskiej. Konflikt dotyczył niewywiązania się z warunków umowy dzierżawnej. Zachowana informacja pokazuje, że funkcjonowanie folwarku zależało nie tylko od warunków naturalnych i pracy mieszkańców, lecz także od skomplikowanych relacji prawnych oraz finansowych między dzierżawcami a właścicielem dóbr.

Folwark w czasie powstania styczniowego

Najbardziej dramatycznym wydarzeniem w dziejach Poręb była bitwa pod Panasówką, jedna z większych potyczek powstania styczniowego.

2 września 1863 roku w pobliże dworu przybyły oddziały powstańcze dowodzone przez Marcina Borelowskiego "Lelewela" i Kajetana Cieszkowskiego "Ćwieka". Towarzyszyli im również węgierscy ochotnicy. Według przekazów przed bitwą przy dworze odprawiono mszę z udziałem bernardynów z Radecznicy. Niewykluczone, że obecny był także ksiądz Stanisław Brzóska, późniejszy naczelny kapelan wojsk powstańczych.

Następnego dnia, 3 września, na polach Panasówki rozegrała się bitwa pomiędzy powstańcami a wojskami rosyjskimi. Walki trwały od popołudnia do wieczora i zakończyły się zwycięstwem strony polskiej.

Podczas starcia spłonęła znaczna część zabudowań folwarcznych, a łuna pożaru oświetlała pole bitwy. Dokumenty Ordynacji Zamojskiej wymieniają wśród zniszczonych obiektów oborę, stajnię, stodołę, owczarnię, spichlerz oraz dom dla czeladzi. Co znamienne, nie wskazują one bezpośredniej przyczyny pożaru. Budynki odbudowano dwa lata później. Zgodnie z lokalną tradycją w obórce miał działać szpital polowy dla rannych powstańców, choć informacja ta wymaga dalszego potwierdzenia w źródłach.

Od Poręb do Panasówki

W latach osiemdziesiątych XIX wieku rozpoczęto budowę kolejnych obiektów gospodarczych. W 1905 roku folwark po raz pierwszy został określony w dokumentach nazwą Panasówka.

Zabudowania ucierpiały podczas I wojny światowej. W latach 1914–1915 częściowo zniszczony został zarówno dwór, jak i budynki gospodarcze. Po zakończeniu działań wojennych przeprowadzono odbudowę, a w 1924 roku zaadaptowano strych dworu na pomieszczenia mieszkalne.

W 1934 roku grunty folwarczne zajmowały 436 morgów. Gospodarstwo znajdowało się około 11 kilometrów od stacji kolejki wąskotorowej i zaledwie 230 metrów od szosy Biłgoraj–Zwierzyniec. Jego poważnym ograniczeniem były słabe gleby, zaliczane do klas od IV do VI.

Większość zabudowań pozostawała wówczas w dobrym stanie, chociaż dwie szopy i chlewek przeznaczono do rozbiórki. W folwarcznym sadzie rosły 243 drzewa owocowe, między innymi jabłonie, grusze, śliwy, czereśnie i trześnie. Z powodu ubogiej gleby drzewa nie dawały jednak obfitych plonów.

Problemy finansowe Ordynacji Zamojskiej doprowadziły przed II wojną światową do sprzedaży znacznej części jej majątku. Pola folwarku w Porębach zostały rozparcelowane, a następnie sprzedane lub przekazane okolicznym gospodarzom. Proces ten przyczynił się do powstania dzisiejszej Panasówki.

Niewielka osada istniała tutaj już wcześniej, lecz składała się zaledwie z kilku domów. Znajdowały się w niej ordynacka leśniczówka oraz budynek mieszkalny przeznaczony dla pracowników leśnych. Była to zatem przede wszystkim osada leśna, a nie samodzielne centrum dóbr ziemskich.

Przed II wojną światową właścicielem majątku został Garczyński. Akta folwarku prowadzone przez administrację Ordynacji Zamojskiej zachowały się do 1935 roku. Po wojnie dwór przeszedł w użytkowanie Gminnej Spółdzielni, a później Kółek Rolniczych w Zwierzyńcu.

Ślady przeszłości i błędy w opisach zabytku

Do naszych czasów przetrwał klasycystyczny dwór z pierwszej połowy XIX wieku oraz pozostałości otaczającego go parku. Zachowały się również niektóre budynki gospodarcze, jednak wskutek licznych przebudów w dużej mierze utraciły swój pierwotny charakter.

Istniejąca karta ewidencyjna zabytku zawiera kilka nieścisłości. Z dokumentów wynika, że w 1804 roku powiększono jeszcze drewniany budynek dworski, natomiast obecny murowany dwór wzniesiono dopiero kilkanaście lat później. Nie ma również podstaw, by twierdzić, że odrębne folwarki działały w Hedwiżynie, Tereszpolu i Wolaninach. Miejscowości te należały do zaplecza gospodarczego folwarku, a szerzej — do klucza zwierzynieckiego.

Nieprecyzyjne jest także określanie dworu mianem "rządcówki". Budynek nie był siedzibą zarządu całego klucza, dlatego pełnił inną funkcję niż typowa rządcówka. O tym, jak łatwo utrwalają się błędne nazwy, świadczy pytanie z jednego z konkursów wiedzy o ziemi biłgorajskiej, w którym "rządcówkę" omyłkowo nazwano "rzędówką".

Historia Poręb i Panasówki pokazuje, że niepozorny dwór może być świadkiem przemian obejmujących kilka stuleci: rozwoju gospodarki folwarcznej, pańszczyzny, powstania styczniowego, wojen, parcelacji wielkich majątków oraz narodzin współczesnej wsi. Zachowany budynek jest więc nie tylko zabytkiem architektury, ale również materialnym świadectwem społecznej i gospodarczej historii regionu.