Najcenniejsze zabytki na Ziemi Biłgorajskiej

Spośród zabudowań dworskich w Majdanie Nowym zachowała się jedynie tzw. rządcówka, czyli murowany dwór dawnego zarządcy klucza księżpolskiego. Wzniesiono ją w 1870 roku w miejscu drewnianego, modrzewiowego dworu z 1680 roku. W tej samej miejscowości można podziwiać kościół pw. św. Piotra i Pawła z 1906 roku, również wybudowany w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni – początkowo cerkwi unickiej, a następnie prawosławnej.

W Soli, Zofiampolu, Bidaczowie Nowym, Potoku Górnym i wielu innych miejscowościach istniały dwory, które nie przetrwały do naszych czasów. Również w Biłgoraju i Kątach znajdowały się piękne pałace wzniesione w stylu klasycystycznym. One także nie przetrwały wojen światowych.

Jeśli chodzi o obiekty sakralne, najstarszym kościołem w Biłgoraju jest kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i Trójcy Przenajświętszej, wybudowany w stylu barokowym w latach 1732–1755.

Jeszcze cenniejszym wystrojem może poszczycić się kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Tarnogrodzie, wzniesiony w latach 1750–1778. W świątyni znajduje się monumentalny manierystyczny ołtarz z drugiej połowy XVII wieku. W 1783 roku sprowadził go do Tarnogrodu z kolegiaty zamojskiej ks. Dulewski. Ołtarz, wykonany według projektu Bernarda Moranda, został wyrzeźbiony w drewnie przez sztukatora F. Mollera, a następnie polichromowany i złocony. Prace nad jego złoceniem zakończono w 1782 roku.

W polach ołtarza znajdują się przedstawienia Boga Ojca oraz Przemienienia Pańskiego – to drugie jest piękną kopią obrazu Rafaela. Na zasuwie umieszczono „Zwiastowanie”, nawiązujące do twórczości Murilla, natomiast po bokach znajdują się dwa oryginalne obrazy namalowane na desce: „Święty Jan Ewangelista” i „Święty Jan Chrzciciel”. Dzieła te zostały zamówione u Domenica Tintoretta w Wenecji przez kanclerza Jana Zamoyskiego w 1601 roku.

W Tarnogrodzie znajduje się także drewniany kościół pw. św. Rocha z 1600 roku, uchodzący za najstarszą drewnianą świątynię na Zamojszczyźnie. W pobliżu miasta można zobaczyć niezwykle interesujący, również drewniany kościół pw. Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny. Świątynię tę wzniesiono w latach 1674–1675 dzięki staraniom ks. Andrzeja Abreka, profesora Akademii Zamojskiej. Służyła ona przede wszystkim profesorom przebywającym w Bukowinie. Nie wolno było zwoływać mieszkańców wsi na nabożeństwa za pomocą dzwonów, ponieważ należeli oni do parafii tarnogrodzkiej.

Wracając do Biłgoraja, warto zatrzymać się przy dawnym zespole franciszkańskim. Składał się on z murowanego klasztoru wybudowanego w 1778 roku, dzwonnicy pochodzącej z przełomu lat 70. i 80. XVIII wieku, kaplicy św. Marii Magdaleny z 1856 roku oraz nieistniejącego już cmentarza przykościelnego. Obiekty te powstały jeszcze za czasów franciszkanów.

W kaplicy znajdują się obrazy utrzymane w stylu ludowym, przedstawiające cuda dokonane za wstawiennictwem patronki miasta, św. Marii Magdaleny. Są one kopiami wcześniejszych dzieł. Oryginały znajdowały się w drewnianym kościele, który spłonął w 1794 roku wraz z ówczesną kaplicą św. Marii Magdaleny.

Godny uwagi jest również kościół pw. św. Marii Magdaleny, wybudowany w latach 1921–1928. Jest on szóstą świątynią wzniesioną w tym miejscu. Jej wnętrze utrzymane jest w stylu renesansu lubelskiego.

Najbardziej znanym zabytkiem Biłgoraja jest prawdopodobnie zagroda sitarska z 1810 roku, znajdująca się przy ul. Nadstawnej. Jeszcze w latach 50. i 60. XX wieku podobne domy były w tej części miasta powszechnym widokiem. Do dziś zachował się jednak tylko jeden taki obiekt.

Aby zobaczyć kolejne cenne zabytki, warto przekroczyć granice powiatu biłgorajskiego. W Radecznicy znajduje się piękny, barokowy kościół pw. św. Antoniego Padewskiego z 1686 roku, a także jeszcze bardziej znana kapliczka na wodzie, wybudowana w latach 50. XIX wieku.

Warto również odwiedzić Zwierzyniec, aby podziwiać jeden z najpiękniejszych obiektów tego rodzaju w Polsce – barokowy kościół na wodzie pw. św. Jana Nepomucena, wzniesiony w latach 1741–1747. W Zwierzyńcu znajdują się także budynki administracyjne będące pozostałością po Ordynacji Zamojskiej. W latach 1813–1944 mieściła się tam główna siedziba administracji dóbr Zamoyskich. Do zachowanych obiektów należą m.in. dawna plenipotentówka z 1890 roku oraz dawna siedziba Zarządu Dóbr Ordynacji Zamojskiej z lat 20. XIX wieku.

Warto zajrzeć także do Huty Krzeszowskiej, która historycznie należała do Ziemi Biłgorajskiej. Znajduje się tam interesujący, drewniany kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z 1766 roku, wyróżniający się bogatym, barokowym wnętrzem.

W Turobinie znajduje się jeden z najstarszych murowanych kościołów na Ziemi Biłgorajskiej – kościół pw. św. Dominika. Jego prezbiterium pochodzi z 1530 roku, natomiast pozostałą część świątyni wzniesiono w latach 1620–1623. Budowla reprezentuje styl renesansu lubelskiego, dlatego – obok kościołów w Tarnogrodzie – jest jednym z najcenniejszych obiektów na Ziemi Biłgorajskiej pod względem wartości historycznej i architektonicznej.

Warto zatem poznawać własną okolicę, bo – jak mówi przysłowie – „cudze chwalicie, swego nie znacie”.