Jak Biłgoraj rozbroił Austriaków i wybił się na niepodległość

 Konspiracyjny tygiel nad Ładą

Jesienią 1918 roku Biłgoraj znajdował się pod okupacją austro-węgierską, stanowiąc część tzw. Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego z siedzibą w Lublinie. Miasto było zmęczone latami wojny, rekwizycjami oraz twardymi rządami okupantów. Pod powierzchnią oficjalnego życia tętniła jednak ożywiona działalność niepodległościowa. Główną siłę napędową zmian stanowiła Polska Organizacja Wojska – tajny związek zbrojny założony z inicjatywy Piłsudskiego.

Biłgorajska komórka POW składała się z niezwykle zdeterminowanych ludzi: młodych inteligentów, powracających z frontów żołnierzy oraz dawnych legionistów. Przez miesiące gromadzili oni potajemnie broń, prowadzili szkolenia wojskowe i obserwowali nastroje w austriackim garnizonie. Czekali na właściwy moment, który nadszedł wraz z końcem października, gdy do Biłgoraja zaczęły docierać wieści o rychłym upadku i rozpadzie Austro-Węgier.

Architekci biłgorajskiej wolności: Liderzy POW

Za sukcesem listopadowego przewrotu stała grupa lokalnych liderów, którzy potrafili rzucić wyzwanie okupantowi. Do najważniejszych postaci biłgorajskiego nurtu niepodległościowego należeli:

Władysław Kabat – jeden z głównych strategów i organizatorów biłgorajskiej konspiracji. Człowiek o ogromnym autorytecie, który w okresie międzywojennym stał się jedną z najważniejszych postaci życia społecznego w mieście, pełniąc m.in. funkcję dyrektora koedukacyjnej Szkoły Handlowej oraz radnego miejskiego.

Mieczysław Kucharski – doświadczony żołnierz I Brygady Legionów Polskich. Jego wojskowe przeszkolenie i charyzma były kluczowe podczas planowania akcji dywersyjnej. Po wojnie, podobnie jak Kabat, aktywnie włączył się w budowanie samorządności wolnego Biłgoraja.

Bogdan Hussar i Marian Kalasiewicz – oddani działacze, którzy tworzyli ścisły trzon komendy POW. Kalasiewicz, późniejszy podporucznik Wojska Polskiego, stał się symbolem niezłomności tamtego pokolenia.

Ferdynand Kondysar oraz Kazimierz Kryński – peowiacy odpowiedzialni za akcję werbunkową na terenie całego powiatu oraz zabezpieczenie logistyczne operacji.

Przełomowe dni: 3 i 4 listopada 1918 roku

Akcja oswobodzenia Biłgoraja rozpoczęła się w dniach 3–4 listopada 1918 roku. Liderzy POW bezbłędnie wyczuli moment słabości wroga. Stacjonujący w mieście żołnierze austro-węgierscy byli zdemoralizowani, tęsknili za domami i masowo odmawiali wykonywania rozkazów dowództwa.

Peowiacy pod wodzą Kabata i Kucharskiego przystąpili do zdecydowanego działania. Członkowie POW otoczyli kluczowe punkty w mieście, w tym magazyny broni oraz budynki administracyjne. Następnie podjęto negocjacje z ostatnim austro-węgierskim komisarzem wojskowym w Biłgoraju, ppłk. Aleksandrem Carapetem. Widząc determinację Polaków oraz brak wsparcia z zewnątrz, austriacki dowódca skapitulował.

Rozbrajanie garnizonu przebiegło całkowicie bezkrwawo. Austriacy oddali broń w zamian za gwarancję bezpiecznego opuszczenia miasta i powrotu do ojczyzny. W ciągu zaledwie kilkunastu godzin polska flagi załopotały na gmachach publicznych, a pieczę nad bezpieczeństwem mieszkańców przejęła nowo powstała Straż Obywatelska oraz oddziały POW.

Co działo się w Biłgoraju 11 listopada 1918 roku?

Gdy nadszedł historyczny 11 listopada, Biłgoraj funkcjonował już jako miasto wolne od obcej administracji. Tego dnia w Warszawie Józef Piłsudski przejmował władzę nad wojskiem, a w Biłgoraju panowała atmosfera radosnej konsolidacji i triumfu.

11 listopada był dniem wielkiego święta państwowego i religijnego. Mieszkańcy masowo gromadzili się w świątyniach na nabożeństwach dziękczynnych za odzyskanie wolności. Ulice miasta przyozdobiono biało-czerwonymi barwami, a z budynków ostatecznie zniknęły wszelkie symbole dawnego zaborcy. Lokalne władze, powołane pod egidą Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie, skupiły się na zabezpieczaniu porządku publicznego, aprowizacji miasta oraz organizacji struktur nowego powiatu biłgorajskiego. Dawni konspiratorzy z POW zrzucili maski i jawnie maszerowali ulicami miasta, witani przez ludność jak bohaterowie.

Bezkrwawe rozbrojenie Austriaków w Biłgoraju pokazało ogromną dojrzałość polityczną i wojskową lokalnych liderów. Dzięki odwadze Kabata, Kucharskiego i ich towarzyszy, ziemia biłgorajska weszła w epokę II Rzeczypospolitej jako region zorganizowany, bezpieczny i w pełni gotowy do budowania niepodległego bytu.